تاثیر میزان مصرف بذر در کشاورزی
بذر، یکی از نهادههای تولید محصولات کشاورزی، نقش تعیینکنندهای در مقدار محصول تولیدی و هزینههای تولید دارد. برای تولید محصول کشاورزی، باید مقدار معینی بذر در واحد سطح کاشته شود تا عملکرد بهینه از کاشت محصول به دست آید.
مصرف بذر کمتر از مقدار بهینه در کاشت محصولات کشاورزی، کاهش عملکرد را به دنبال خواهد داشت که نتیجه آن، کاهش درآمد بهرهبرداران است. از طرف دیگر، چنانچه بذر بیشتر از مقدار توصیه شده در واحد سطح کاشته شود، نه تنها عملکرد محصول افزایش نمییابد، بلکه هزینه تولید نیز افزایش مییابد که باز هم منجر به کاهش درآمد بهرهبرداران میشود. ضمن اینکه اگر مصرف بذر از مقداری مشخص بیشتر شود، ممکن است عملکرد محصول نیز کاهش یابد.
دلایل افزایش مصرف بذر گندم
- آگاهی نداشتن از زیانهای مصرف بیرویه بذر
استفاده از بذر بیش از مقدار توصیهشده نهتنها عملکرد گندم را افزایش نمیدهد، بلکه ممکن است باعث کاهش عملکرد نیز شود. همچنین کاشت بذر اضافی، قطر ساقه گیاه را کاهش میدهد و حساسیت گندم را به خوابیدگی و سرمازدگی افزایش میدهد. ضمن اینکه مصرف بذر اضافی، هزینه تولید گندم را افزایش میدهد و درآمد کشاورزان را کاهش میدهد. - کاشت تأخیری محصول
برای کاشت گندم در هر شرایط اقلیمی، دامنه زمانی مناسبی توصیه میشود که از نتایج تحقیقات کاربردی در آن منطقه خاص به دست آمده است. چنانچه کاشت در دامنه زمانی توصیهشده نباشد، به ازای هر روز تأخیر، مقداری از عملکرد گندم کاهش پیدا میکند. کشاورزان برای جبران قسمتی از این افت عملکرد، مجبور به کاشت بذر بیشتر (بیشتر از مقدار توصیهشده) میشوند. - استفاده از روش بذرپاشی
در روش بذرپاشی، مقدار بذر تقریبی بهصورت دستی یا با استفاده از بذرپاش (کودپاش) سانتریفیوژ در مزرعه پخش میشود و برای زیرخاک کردن آن از یک وسیله خاکورز ثانویه مثل دیسک استفاده میشود. در حالی که در روش بذرکاری، مقدار مشخص بذر در عمق معین و مناسبی از خاک کاشته میشود. در روش بذرپاشی، علاوه بر یکنواخت نبودن توزیع افقی بذر، به دلیل بیدقتی در کالیبراسیون بذرپاش، همپوشانی بذرپاشی در مزرعه و یکنواخت نبودن عمق کاشت، مصرف بذر بیش از مقدار توصیهشده خواهد بود. - کالیبره نبودن کارندهها
کالیبره کردن صحیح و دقیق کارندهها پیش از عملیات کاشت، اهمیت زیادی در کاهش مقدار بذر مصرفی گندم دارد. کالیبره کردن کارنده یعنی تنظیم موزع کارنده به گونهای که دقیقاً مقدار توصیهشده بذر در مزرعه کاشته شود. هرچند جدولهای کالیبراسیون معمولاً همراه تمام کارندهها وجود دارد، اما این جدولها مربوط به شرایط کارخانه و کارنده نو هستند و در شرایط مزرعه و برای کارندههای کارکرده ممکن است دقت کافی نداشته باشند. به همین دلیل، پیش از استفاده از کارنده برای کاشت بذر گندم در مزرعه، بذرکار باید حتماً کالیبره شود. چنانچه کارنده به درستی کالیبره نشود، بذر گندم ممکن است بیشتر یا کمتر از مقدار توصیهشده مصرف شود.
- استفاده نکردن از نشانهگذار (مارکر) در کارندهها
فاصله بین شیاربازکنهای کارنده مقداری مشخص و ثابت است و برای حفظ یکنواختی توزیع بذر در مزرعه، باید فاصله تمام خطوط کشت در مزرعه به اندازه فاصله دو شیاربازکن مجاور کارنده باشد. بنابراین، برای حفظ این فاصله ثابت بین تمام خطوط کاشت در مزرعه، باید فاصله آخرین خط کشت بذرکار در مسیر رفت با اولین خط کشت آن در مسیر برگشت، دقیقاً به اندازه فاصله دو شیاربازکن همجوار کارنده باشد. چنانچه این فاصله کمتر یا بیشتر از فاصله دو شیاربازکن همجوار کارنده باشد، مقدار بذر کاشته شده در مزرعه بیشتر یا کمتر از مقدار توصیهشده (تنظیمشده برای بذرکار) خواهد بود و توزیع بذر در مزرعه یکنواخت نخواهد بود. - استفاده از بذر نامناسب
استفاده نکردن از بذر گواهیشده گندم دلیل دیگری است که مصرف بذر را بالا میبرد. برخی از کشاورزان به دلایل اقتصادی و دسترسی نداشتن به بذر گواهیشده، از بذر تولیدی مزارع خود برای کاشت فصل بعد استفاده میکنند (بذر خودمصرفی). این بذرها که استاندارد نیستند و مراجع ذیصلاح نیز آنها را تأیید نکردهاند، معمولاً قوه نامیه پایینی دارند و درصد سبز شدن آنها در مزرعه کمتر از بذرهای گواهیشده است. بنابراین، کشاورزان برای جبران این نقیصه مجبور به استفاده از بذر بیشتری هستند که این امر باعث افزایش هزینههای تولید میشود. - کاشت در بستر نامناسب بذر
چنانچه بستر بذر گندم بهخوبی تهیه نشده باشد، امکان استفاده از کارنده بذر فراهم نمیشود. ضمن اینکه در بذرپاشی نیز به دلیل کاهش شانس سبز شدن بذر در بستر کلوخهای، استفاده از بذر بیشتر اجتنابناپذیر است. دلایل عمده کیفیت پایین بستر بذر عبارتند از: تهیه زمین در رطوبت نامناسب، مدیریت نادرست بقایای گیاهی و استفاده از ادوات خاکورزی نامناسب. برای تهیه بستر مناسب بذر، رطوبت خاک مهمترین و تأثیرگذارترین عامل است. چنانچه زمین در خاک خشک تهیه شود، و بهویژه اگر شخم در خاک خشک زده شود، ضمن مصرف انرژی زیاد، کلوخههای بزرگ در مزرعه ایجاد میشود.
راهکارهای كاهش مصرف بذر گندم
- افزایش آگاهی کشاورزان نسبت به زیانهای مصرف بیرویه بذر
هرچند اغلب کشاورزان از زیانهای مصرف بذر اضافی آگاهی کامل دارند، اما ممکن است برخی از آنها نسبت به این موضوع بیتفاوت باشند یا آگاهی کافی نداشته باشند. بنابراین، باید با تشکیل کارگاههای آموزشی و کلاسهای ترویجی، کشاورزان را با زیانهای استفاده از بذر اضافی آگاه کرد. بهویژه تأکید بر افزایش هزینههای تولید در صورت استفاده از بذر اضافی و تأثیر منفی آن بر عملکرد محصول، میتواند اثربخشی این آموزشها را افزایش دهد. - جلوگیری از کاشت تأخیری
مؤثرترین راهکار برای جلوگیری از کاشت تأخیری، کاهش فاصله زمانی بین برداشت محصول و کاشت محصول بعدی است. استفاده از روشهای خاکورزی حفاظتی (بیخاکورزی و کمخاکورزی) میتواند زمان مورد نیاز را برای تهیه زمین و کاشت بذر کاهش دهد و از کاشت تأخیری جلوگیری کند. استفاده از محصولات زودرس (با طول دوره رشد کوتاه) در تناوب محصولات دوکشتی، روش دیگری برای جلوگیری از کاشت تأخیری است. در این زمینه، کاشت ذرت علوفهای به جای ذرت دانهای در تناوب گندم-ذرت کمک شایانی به کاشت بهموقع گندم بعد از ذرت میکند. تأمین بهموقع تراکتور و ادوات خاکورزی و کاشت برای کشاورزان (از طریق تشکیل تعاونیهای مکانیزاسیون) نیز احتمال تأخیر در کاشت را کاهش میدهد. - استفاده از بذر مناسب
تبیین زیانهای استفاده از بذر غیراستاندارد و ترغیب کشاورزان به استفاده از بذر گواهیشده از طریق مروجان و آموزش آنها در کارگاههای آموزشی، و همچنین تأمین بهموقع بذر گواهیشده کافی برای کشاورزان، در کاهش بذر مصرفی مؤثر خواهد بود.
تهیه بستر مناسب برای بذر چگونه مقدار بذر مصرفی را کاهش می دهد ؟
- خاکورزی در رطوبت مناسب
همانگونه که قبلاً اشاره شد، مهمترین عامل تأثیرگذار بر کیفیت بستر بذر، رطوبت خاک در زمان شخم زدن و دیسک زدن است. شخم باید در رطوبت ۱۴ تا ۱۷ درصد خاک زده شود و دیسکزنی نیز باید حداکثر یک یا دو روز بعد از عملیات شخم دنبال گردد. در شرایط فعلی کشاورزی ما که آبیاری زمین قبل از خاکورزی امکانپذیر نیست (به دلیل بحران آب و کمبود آب آبیاری)، استفاده از رطوبت آخرین آبیاری محصول قبلی در تهیه زمین راهگشا است. بنابراین، توصیه میشود بلافاصله بعد از برداشت محصول، خاکورزی صورت گیرد، حتی اگر قرار نباشد بلافاصله محصول بعدی کاشته شود. - استفاده از ادوات خاکورزی مناسب
با توجه به اینکه استفاده از ادوات خاکورزی برگرداندار (مانند گاوآهن سوکی برگرداندار) باعث کلوخهای شدن بستر بذر میشود، توصیه میشود از ادوات بدون برگردان مانند گاوآهن قلمی، خاکورز مرکب و خاکورز کجساق برای شخم اولیه استفاده شود. ضمن اینکه این ادوات در خاک خشک عملکرد بهتری دارند و کلوخه کمتری ایجاد میکنند. - مدیریت بقایای گیاهی
مدیریت مناسب بقایای گیاهی محصول قبل، کیفیت بستر بذر را در هر دو سامانه خاکورزی مرسوم و حفاظتی افزایش میدهد و افزایش کیفیت بستر بذر باعث کاهش مصرف بذر میشود. نحوه مدیریت بقایای گیاهی در محصولات مختلف، با توجه به نوع تناوب، نوع بقایای گیاهی، روش خاکورزی، دیم یا آبی بودن کشت و شرایط آب و هوایی منطقه متفاوت است. در شرایط دیم که معمولاً حجم بقایای گیاهی کم و فاصله بین برداشت محصول تا کاشت محصول بعدی نسبتاً زیاد است، حجم بقایای گیاهی مزاحمتی برای ماشین خاکورز و کارنده بذر گندم ایجاد نمیکنند و نیازی به انتقال بخشی از بقایای گیاهی به بیرون از مزرعه نیست. در شرایط کشت آبی، با توجه به حجم زیاد بقایا، فشردگی کشت (سامانه دو کشتی) و نیاز به آبیاری مزرعه، مدیریت بقایای گیاهی بسیار مشکلتر و پیچیدهتر است.
ترغیب کشاورزان به استفاده از بذرکار به جای بذرپاش
ترغیب و تشویق کشاورزان به استفاده از بذرکار به جای بذرپاش، نقش مهمی در کاهش بذر مصرفی گندم دارد. در این راستا، دسترسی آسان کشاورزان به کارندههای با کیفیت و همچنین تهیه بستر مناسب برای بذر، از پیشنیازهای ضروری استفاده از بذرکارها به جای بذرپاشها است.
بدون دیدگاه