کود دامی چیست؟ ترکیب، انواع، مزایا، زمان مصرف و نحوه استفاده صحیح
کشاورزان در اغلب کشورها دارای تعداد نسبتاً زیادی دام و طیور هستند که میلیونها تن فضولات و ادرار دفع میکنند. مقدار زیادی فضولات تولید میشود که اگر بهطور صحیح مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند بهطور قابلتوجهی در تأمین نیازهای تغذیهای گیاه و حاصلخیز کردن خاک نقش داشته باشند.
از آنجا که کودهای دامی دارای مقادیر قابلتوجهی عناصر کممصرف نیز هستند، استفاده مداوم از آنها یک اقدام پیشگیرانه محسوب میشود و از بروز کمبود بسیاری از عناصر کممصرف مورد نیاز گیاه جلوگیری میکند؛ زیرا این عناصر معمولاً در کودهای شیمیایی رایج موجود نیستند.
ترکیب و مشخصات کود دامی
کودهای دامی به دلیل تأثیراتی که بر خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و فعالیتهای بیولوژیکی و حاصلخیزی خاک دارند، در تغذیه گیاهان از اهمیت ویژهای برخوردار هستند. این کودها شامل دو بخش مایع و جامد هستند که از لحاظ وزنی، تولید کود اصطبلی جامد حدود سه برابر مقدار بخش مایع آن است.
حدود نیمی از نیتروژن و پتاسیم و تمام فسفر کود اصطبلی در بخش جامد آن متمرکز شده است؛ اما از آنجا که فضولات دامی دارای مقدار زیادی نیتروژن قابل جذب هستند، این مواد از ارزش اقتصادی بالایی برخوردارند. به همین دلیل، کودهای دامی باید پیش از خشک شدن در کشتزار (قبل از کشت) پخش شده و در خاک دفن شوند تا نیتروژن آنها به صورت آمونیاک هدر نرود. هر دو بخش جامد و مایع این نوع کود برای گیاه دارای ارزش غذایی هستند.
کود مرغی از نظر عناصر سدیم (Na)، منیزیم (Mg)، کلسیم (Ca)، فسفر (P) و گوگرد (S) از غنیترین کودهای دامی به شمار میرود. در میان کودهای دامی متداول، از نظر غنای عناصر مورد نیاز گیاه، میتوان ترتیب «کود مرغی > کود گوسفندی > کود گاوی» را در نظر گرفت. همچنین از نظر ریزمغذیها، عناصر مس (Cu)، روی (Zn) و منگنز (Mn) در کود مرغی فراوانتر هستند. عنصر آهن (Fe) نیز در کود اسبی بالاترین مقدار را دارد و کود گاوی از این نظر در جایگاه بینابین قرار میگیرد.
عوامل مؤثر بر ترکیب شیمیایی کود دامی
نوع دام: کود گاوی، گوسفندی، اسبی و مرغی هر یک دارای خصوصیات شیمیایی متفاوتی هستند و از نظر میزان عناصر غذایی با یکدیگر تفاوت دارند.
نوع بستر دام: برای نگهداری دام در اصطبل از موادی مانند کاه، کلش و سایر بسترها استفاده میشود. نوع بستر میتواند بر ترکیب شیمیایی کود تولیدی تأثیرگذار باشد.
نوع علوفه مصرفی: هرچه جیره غذایی دام از مواد مغذی بیشتری برخوردار باشد، ترکیب شیمیایی کود حاصل نیز متفاوت و غنیتر خواهد بود.
سن و شرایط رشدی دام: سن، وضعیت فیزیولوژیک و شرایط رشد دام بر کیفیت و ترکیب عناصر موجود در کود دامی اثر میگذارد.
روش تخمیر و پوساندن کود: ترکیبات شیمیایی کود پوسیده با کود تازه تفاوت دارد و فرآیند پوسیدگی میتواند بر میزان و قابلیت جذب عناصر غذایی تأثیر بگذارد.
روش مصرف کود: نحوه نگهداری، زمان مصرف و روش کاربرد کود دامی در مزرعه بر کارایی و ارزش غذایی آن مؤثر است.
روش و زمان مصرف کود دامی
کود دامی ابتدا در سطح خاک پخش شده و سپس با عملیات شخم با خاک مخلوط میشود. بهترین زمان مصرف این کود به درجه پوسیدگی آن بستگی دارد. بهطور معمول، کودهای نپوسیده در فصل پاییز و کودهای کاملاً پوسیده در فصل بهار و پیش از کشت مورد استفاده قرار میگیرند.
در صورت مصرف کود دامی به مقدار کافی، نیازی به کاربرد سالانه آن نیست؛ زیرا کود دامی دارای اثر ماندگار بوده و بخشی از مواد آلی و عناصر غذایی آن برای چندین سال در خاک باقی میماند. بهطور معمول، مصرف کود دامی هر چهار سال یکبار میتواند بخش قابلتوجهی از نیازهای غذایی خاک را تأمین کند.
علاوه بر تأمین عناصر غذایی، کود دامی نقش مهمی در بهبود خصوصیات فیزیکی خاک دارد. اثرات آن بر ویژگیهایی مانند ساختمان خاک، تخلخل، ظرفیت نگهداری آب و تهویه خاک ممکن است بین ۵ تا ۶ سال ادامه داشته باشد. در برخی شرایط نیز اثرات مثبت کود دامی بر خصوصیات فیزیکی خاک تا ۷ یا ۸ سال پس از مصرف گزارش شده است.
اشکال مختلف نیتروژن در کودهای دامی
در کودهای دامی، نیتروژن به سه شکل اصلی وجود دارد که از نظر قابلیت جذب توسط گیاه با یکدیگر متفاوت هستند:
- نیتروژن با قابلیت جذب مستقیم:
این بخش شامل نیتروژن معدنی و اوره است که پس از مصرف، بهسرعت در اختیار گیاه قرار میگیرند. - نیتروژن با قابلیت جذب تدریجی:
این نوع نیتروژن در ترکیبات آلی سادهتری مانند پروتئینها و اسیدهای آمینه وجود دارد و پس از تجزیه توسط میکروارگانیسمهای خاک، بهتدریج برای گیاه قابل استفاده میشود. - نیتروژن با قابلیت جذب بسیار کم یا غیرقابل جذب در کوتاهمدت:
این بخش از نیتروژن در ساختار مواد آلی مقاوم و دیرتجزیهشونده قرار دارد و در کوتاهمدت برای گیاه قابل جذب نیست. با این حال، در بلندمدت و طی فرآیندهای تجزیه زیستی، ممکن است بخشی از آن آزاد شود.
مدیریت مصرف کود دامی و کارایی نیتروژن
در حالت کلی، تنها حدود ۵۰ درصد نیتروژن موجود در کود دامی را میتوان در بیلان کودی منظور کرد. در این رابطه، زمان مصرف کود و سرعت اختلاط آن با خاک از عوامل بسیار مهم به شمار میروند. بهطوریکه در صورت دفن سریع کود دامی در خاک، تلفات نیتروژن حدود ۱۰ درصد خواهد بود؛ اما اگر کود روی سطح خاک باقی بماند و به زیر خاک منتقل نشود، بین ۴۰ تا ۹۰ درصد آمونیاک موجود ممکن است از طریق تصاعد به اتمسفر از دست برود.
بنابراین، در یک برنامه تغذیهای صحیح باید تمامی عوامل مؤثر بر کارایی کود دامی در نظر گرفته شوند. با توجه به نوع گیاه، نتایج تجزیه خاک و کیفیت کود دامی، لازم است کمبودهای احتمالی این کود از طریق مصرف هدفمند کودهای شیمیایی جبران شود.
نتیجهگیری
امروزه برای دستیابی به عملکردهای بالا، بهویژه در ارقام و واریتههای پرمحصول، استفاده تلفیقی از کودهای آلی و شیمیایی ضروری است. کودهای آلی به دلیل سرعت پایین معدنیشدن، معمولاً نمیتوانند بهتنهایی تمام نیاز غذایی گیاهان پرمحصول را تأمین کنند. از سوی دیگر، مصرف مداوم و بدون برنامه کودهای شیمیایی نیز میتواند موجب کاهش کیفیت خاک و افت تدریجی حاصلخیزی آن شود.
توصیه میشود در مزارع از کودهای دامی کاملاً پوسیده استفاده شود؛ زیرا مصرف کودهای دامی تازه، علاوه بر افزایش احتمال گسترش علفهای هرز و برخی عوامل بیماریزا، ممکن است در مراحل اولیه رشد گیاه موجب کمبود نیتروژن و بروز زردی عمومی در مزرعه شود. در چنین شرایطی، استفاده همزمان از کودهای نیتروژنی میتواند به تأمین نیاز گیاه کمک کند.
بدون دیدگاه